Zəlzələyə dayanıqlı bina necə olmalı?

Zəlzələlər təbii fəlakətlər siyahısında ən çox görülən fəlakətlərdən biri kimi müəyyən edilir. Zəlzələlərin bu siyahıda birinci yerdə olmasının əsas səbəbləri onların ən çox rast gəlinən təbii fəlakətlərdən biri olması və insanlara həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən dərindən təsir etməsidir. Xüsusilə zəlzələ zamanı və sonrasında yaşanan mənfi hadisələr zəlzələni yaşayan və şahidi olan hər kəsi dərindən təsir edir. Bu qədər mənfi cəhətləri olan zəlzələyə qarşı alına biləcək ən yaxşı tədbir hər zaman zəlzələyə hazır olmaqdır. Zəlzələyə hazır olmaq üçün mütəmadi olaraq zəlzələ təlimləri aparılmalı və ən əsası zəlzələyə davamlı evlərin tikilməsinə diqqət yetirilməlidir. Çünki bu gün zəlzələnin deyil, ehtiyatsızlığın ölümcül olduğu anlaşılıb.

Dünyanın bir çox yerində, xüsusən də ölkəmizdə yaşanan fəlakətlər sırasında zəlzələ fəlakəti öz yerini tutur. Yeraltının ən dərin nöqtələrində yerləşən və qitələrin yerləşdiyi plitələrin hərəkəti nəticəsində qırılma xətlərinin qırılması nəticəsində baş verən zəlzələlərin qarşısını almaq mümkün deyil. İnsanların zəlzələ ilə bağlı əldə edə biləcəyi məlumatlar da məhduddur. Lakin illərdir davam edən zəlzələ fəlakəti zamanı əldə edilən təcrübələr və müşahidə edilən vəziyyətlər sayəsində insanlar zəlzələlərin öhdəsindən gəlməyi öyrəniblər. Tez-tez zəlzələyə davamlı mənzillər və zəlzələlərin binalara necə təsir etdiyi, xüsusən də zəlzələlərin öhdəsindən gəlməyə gəldikdə suallar verilir.

Zəlzələlərin binalara necə təsir etdiyini izah etməzdən əvvəl binanın illər boyu necə sağ qaldığını və binanın dayaq nöqtələrinin nə olduğunu izah etmək faydalıdır. Binalar bir çox müxtəlif sahələrdə bir çox peşəkar və ekspert tərəfindən dizayn edilmiş strukturlardır. Xüsusilə uzun keçmişdən bəri insanlar binaların tikintisi ilə bağlı çoxlu müxtəlif təcrübə və biliklər əldə etmişlər. Bu gün bu təcrübə və biliklə tikilən konstruksiyalar keçmişlə müqayisədə daha davamlı və faydalı hala gəlib.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, zəlzələyə ən davamlı evlərin tikilməsi üçün zəlzələnin əsas dağıdıcı təsiri olan üfüqi qüvvəyə tab gətirə bilən layihələr hazırlanmalıdır. Bu səbəbdən zəlzələyə davamlı ev tikərkən ilk növbədə zəlzələnin təsirlərini ətraflı öyrənmək lazımdır.

Xüsusilə zəlzələlərin tez-tez baş verdiyi ölkələrdən bir çox insan zəlzələyə davamlı evin necə tikiləcəyi sualının cavabı ilə maraqlanır. Zəlzələyə davamlı bina tikmək üçün bir çox fərqli meyarlar bir araya gətirilməlidir. Bu meyarlardan birincisi materialın keyfiyyətidir. Bir binanın inşası mərhələsində bir çox fərqli iş üçün müxtəlif materiallardan istifadə olunur. Bu materialların keyfiyyəti binaya davamlılıq baxımından dəstək verir.

Maddi məsələ ilə yanaşı, zəlzələyə davamlı bir ev layihəsi üçün tələb olunan, indiyə qədər baş vermiş fəlakətlərə qarşı aparılan müşahidələr nəticəsində ortaya çıxan strategiyaları nümunə götürməkdir. Bu strategiyalar arasında poladdan istifadə olduqca yaygındır. Beton bina zəlzələlərə davamlı görünsə belə, zəlzələnin yaratdığı qüvvələr tərəfindən daha da gərginləşmə potensialına malikdir. Çünki beton heç bir elastikliyə malik olmayan qarışıqdır. Bu səbəbdən bir çox mütəxəssis zəlzələnin dağıdıcı gücünə müqavimət göstərən nöqtələrdə bol poladdan istifadə etməyi tövsiyə edir. Polad kifayət qədər davamlı olsa da, elastikliyə malik materiallar arasındadır.

Zəlzələyə davamlı bir binanın olması lazım olan başqa bir xüsusiyyət isə təbii ki, onun yerləşdiyi yerdir. Binanın yerləşdiyi yerin nasazlıq xətti üzərində və ya yaxınlığında olmaması çox vacibdir. Çünki zəlzələlər miqyasını və şiddətini əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkün olmayan fəlakətlər sırasındadır. Binanın yeri baxımından nəzərə alınmalı olan başqa bir meyar təməlin dayanıqlığıdır. Xüsusilə dəniz səviyyəsinə yaxınlaşdıqca binanın tikiləcəyi bünövrə daha yumşaq olur ki, bu da ilk mərhələdən binanın zəlzələyə davamlılığına xeyli təsir edir.

Bütün bu kriteriyaların nəticəsi olaraq hansı evlərin zəlzələyə daha davamlı olması sualının cavabı kifayət qədər sadədir. Düzgün planlaşdırma və düzgün layihə idarəetməsi ilə tikilən hər bir evi zəlzələyə davamlı ev kimi təyin etmək olar.

Bundan əlavə, zəlzələyə davamlı tikililərə misal olaraq prefabrik evləri göstərmək olar. Prefabrik evlər tikintisində istifadə olunan polad və PVC qarışıq materiallar sayəsində həm elastik, həm də yüngüldür. Bu səbəbdən prefabrik evin zəlzələyə davamlı olub-olmaması sualının cavabını müsbət hesab etmək olar.